Bolwoningen nog slechts cult in woningland

Experimenteel en klein wonen krijgt in 1984 een nieuw gezicht in Den Bosch. In de wijk Maaspoort worden 50 bijzondere sociale huurwoningen gebouwd. Niet iedereen is enthousiast over de unieke bolwoningen. Zelfs ontwerper Dries Kreijkamp vindt het uiteindelijke resultaat een zwak compromis. Het project krijgt nooit een vervolg, maar ze staan er nog steeds en de meeste bolbewoners wonen er met veel plezier.

Kunstenaar Dries Kreijkamp werkt in de jaren 60 bij de Koninklijke Nederlandse Glasfabriek, waar hij glazen bolvormen ontwikkelt. De bol beheerst het leven van de Limburger, die al snel met een ontwerp voor een bolwoning op de proppen komt. ‘We wonen met zijn allen op een bol, dus waarom niet in een bol?’, is een van zijn beroemde uitspraken over wat hij de oervorm in de natuur noemt. Niet voor niets hebben holen en nesten van dieren ronde vormen is een stelling waarmee hij zijn filosofie onderbouwt. In 1965 bouwt Kreijkamp in Denemarken al een prototype van hout en aluminium. Hij somt regelmatig de grote voordelen van bolwoningen op bij gemeenten en projectontwikkelaars. De zelfdragende constructie van de bol vergt veel minder bouwmaterialen en het kleine buitenoppervlak zorgt ervoor dat de bol minder snel afkoelt dan een vergelijkbare vierkante woning. Ook zijn unieke indeling van de woning is innovatief. De woonkamer met kleine open keuken is bovenin de woning gesitueerd om zoveel mogelijk de warmte te benutten, terwijl de slaapkamer in het relatief koele en donkere deel van het 55 m2 woonoppervlak tellende huisje is geplaatst. Daarnaast is Kreijkamp’s bolwoning naar eigen zeggen milieuvriendelijk, energiezuinig, bijna onderhoudsvrij en goedkoop en in serie prefab te produceren.


Bolwoning ontwerptekening

Toch duurt het nog bijna 15 jaar voordat hij echt voet aan de grond krijgt met zijn ontwerp. Dat heeft vooral te maken met het kostenplaatje. In de reguliere woningmarkt blijkt een vierkant huis toch nog altijd goedkoper te bouwen dan een bolwoning. Als Kreijkamp eind jaren 70 de gemeente Den Bosch warm weet te krijgen voor zijn bolwoning gaat hij nog uit van lichtgewicht polyester als omhulsel, maar als dit te brandgevaarlijk blijkt biedt het dan nieuwe bouwmateriaal (P)GVC uitkomst. Dit (Polymeren) Glasvezel Versterkt Cement levert voldoende besparing op de bouwkosten op om er sociale woningen mee te bouwen. De Stuurgroep Experimenten Volkshuisvesting concludeert na een gedegen onderzoek dat Kreijkamp’s bolwoning als enige in aanmerking komt om met subsidie te worden gerealiseerd in het kader van experimenteel bouwen.

En zo verrijzen in 1984 50 bolwoningen, die de rand van de wijk Maaspoort een science fiction-achtig sfeertje geven. De woningen worden door het toenmalig Gemeentelijk Woonbedrijf ’s-Hertogenbosch verhuurd aan een- en tweepersoonshuishoudens. Die krijgen voor zo’n 185 euro per maand de beschikking over een veel aandacht trekkende woning, waarin de spiraalvormige trap een centrale rol opeist. De badkamer met toilet bevindt zich tussen de woonkamer en de slaapkamer, die een ingenieuze opbergkast onder de bedvloer heeft. Alle ruimte wordt zo efficiënt mogelijk benut. Als op 21 juni 1984 der eerste sleutel wordt overhandigd lijkt er een gouden toekomst weggelegd voor de betaalbare bolwoning.

Revolutionair ontwerp in 1984 geprezen, maar…..

Er is echter ook een keerzijde van de medaille. Er wordt al snel geklaagd over de bolwoningen met geestelijk vader Kreijkamp voorop. Hij vindt de bijgebouwde schuurtjes maar niets en het wit gekalkte (P)GVC is snel smerig en slecht te reinigen. De bewoners klagen al snel over de weinig praktische ronde muren, de snel oplopende warmte bij mooi weer en de geluidversterkende akoestiek in de bol. Kreijkamp besteedt zijn verdere leven voor en groot deel aan het verbeteren van zijn kindje en komt zelfs met drijvende bolwoningen. Serieuze interesse is er echter nooit meer voor het spraakmakende ontwerp. Zo worden de Bossche bolbewoners, zoals zij zichzelf graag noemen, een wooncult. Of krijgen zij in deze tijd van hervonden oog voor klein en experimenteel bouwen toch nog eens een vervolg?

Jane na enkele weken al helemaal happy in haar kleine huisje

Ze heeft de hoop op een eigen stekje al opgegeven als zij zomaar vanuit het niets de kans krijgt in een van de fameuze Bossche bolwoningen haar intrek te nemen. Jane Duursma grijpt deze unieke kans met beide handen aan en is na enkele weken al helemaal happy in haar kleine huisje. ,,Ik vind alles leuk aan een bolwoning!’’


Foto: ©Jane Duursma

Dik 4 maanden lang zoekt de 20-jarige mediavormgever naar een eigen woning in de Brabantse hoofdstad. ,,Maar ik kon niks vinden, omdat anderhalf jaar inschrijftijd niet genoeg was om überhaupt in de buurt te komen bij het mee loten voor een huurwoning uit het aanbod. Brabant Wonen had nog wel een experiment, waaraan hele actieve gebruikers mee konden doen aan de lotingen. Hierdoor hoopten ze dat minder mensen roekeloos op lotingen van woningen zouden reageren. Dat werd hem ook niet. Na die 4 maanden had ik het eigenlijk opgegeven en besloten dat ik wat langer thuis wilde blijven wonen.’’ Het besluit is nog niet gevallen of er ploft een bericht van woningbouwcorporatie Brabant Wonen in haar mailbox. Er komt een bolwoning vrij. ,,Ik moest het natuurlijk toch proberen. Ik zei tegen mijzelf: ik laat dit lot bepalen of ik thuis blijf wonen of niet. Ik kwam op de 3e plaats na loting en uiteindelijk kreeg ik hem. Ik sprong natuurlijk een gat in de lucht’’, vertelt Jane.

Helemaal nieuw is de bolwoning niet voor Jane. ,,Een collega en goede vriend woont hier al 4 jaar. Ik vind het nu ook al heel fijn wonen. Het is overzichtelijk en goed in te richten. Er is ook veel opbergruimte, maar omdat ik vanuit mijn ouderlijk huis ben verhuisd heb ik ook nog niet zoveel spullen verzameld’’, lacht Jane, die wel de blits maakt met haar bolwoning. ,,Al mijn vrienden en familie vinden het tof om te horen waar ik in ben gaan wonen. Iedereen wil graag een keer komen kijken hoe dat er nu van binnen uit ziet. Veel mensen in Den Bosch weten van het bestaan van de bolwoningen niet eens af! Het is meer een attractie voor mensen van buitenaf.’’


Benieuwd hoe Dries Kreijkamp in zijn bolwoning woonde? Een filmpje uit 2009.

Dit artikel maakt onderdeel uit van een uitgebreide special over ‘Den Bosch’ in Klein Wonen Magazine editie 4